VẾT THÁN THƯ LAN NHANH SAU NHỮNG NGÀY MƯA ẨM

BỆNH THÁN THƯ TRÊN CÂY TRỒNG: VÌ SAO VẾT BỆNH LAN NHANH SAU NHỮNG NGÀY MƯA ẨM?

Sau những đợt mưa kéo dài, nhiều vườn cây bắt đầu xuất hiện các đốm nâu đen trên lá, vết bệnh lõm trên quả, cháy khô cành non hoặc thối quả ngay trên cây. Ban đầu, triệu chứng có thể chỉ xuất hiện ở một vài vị trí, nhưng khi thời tiết tiếp tục ẩm ướt, các vết bệnh mới có thể xuất hiện ngày càng nhiều, làm giảm sức sinh trưởng của cây và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nông sản.

Một trong những nguyên nhân thường gặp là bệnh thán thư – nhóm bệnh do các loài nấm thuộc chi Colletotrichum gây ra trên nhiều loại cây trồng.

Vậy tại sao bệnh thán thư thường phát triển mạnh sau mưa? Làm thế nào để nhận biết sớm, hạn chế nguồn bệnh và bảo vệ vườn cây trong điều kiện thời tiết ẩm kéo dài?

1. Bệnh thán thư là gì?

Thán thư là tên gọi chung của nhóm bệnh do các loài nấm thuộc chi Colletotrichum gây ra. Bệnh có thể xuất hiện trên nhiều loại cây trồng như ớt, xoài, thanh long, cây có múi và một số loại rau màu. Tùy loài nấm và cây ký chủ, tác nhân có thể gây hại trên lá, cành, hoa và quả.

Trên lá, bệnh thường tạo ra các đốm hoại tử màu nâu hoặc nâu đen. Trên cành, mô bệnh có thể khô chết từng đoạn. Trên quả, vết bệnh thường có dạng đốm tròn, hơi lõm, màu nâu sẫm hoặc đen; khi bệnh phát triển, các vết có thể mở rộng và liên kết thành vùng thối lớn.

Trong điều kiện ẩm thuận lợi, một số vết bệnh có thể xuất hiện các chấm nhỏ hoặc khối bào tử màu cam hồng. Đây là dấu hiệu gợi ý bệnh thán thư, nhưng cần kết hợp với cây ký chủ, hình thái triệu chứng và diễn biến bệnh để tránh nhầm lẫn với những bệnh khác.

 

2. Vì sao bệnh thán thư lan nhanh sau những ngày mưa ẩm?

Độ ẩm cao tạo điều kiện cho nấm xâm nhiễm

Khi mưa kéo dài, lá, cành và quả thường bị ướt trong thời gian dài. Nếu nhiệt độ và các điều kiện khác phù hợp, bào tử nấm có thể nảy mầm, hình thành cấu trúc bám và xâm nhập vào mô cây.

Thời gian bề mặt cây bị ướt kéo dài có thể làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh ở những cây trồng mẫn cảm. Đặc biệt, trong các vườn đã tồn tại nguồn bệnh, điều kiện mưa ẩm liên tục có thể tạo thuận lợi cho những đợt nhiễm mới.

Nước mưa góp phần phát tán nguồn bệnh

Nguồn bệnh có thể tồn tại trên lá, cành, quả bị nhiễm hoặc tàn dư thực vật. Khi mưa rơi, nước bắn có thể mang bào tử từ bộ phận bệnh sang những vị trí khác trên cây hoặc cây lân cận.

Nếu vườn có nhiều cành lá bệnh nhưng không được thu gom, nguồn bệnh có thể tiếp tục tồn tại và phát tán trong các đợt mưa tiếp theo. Vì vậy, chỉ xử lý các vết bệnh đã nhìn thấy mà bỏ qua nguồn bệnh trong vườn sẽ khiến nguy cơ tái nhiễm vẫn còn.

Tán cây rậm khiến lá và quả lâu khô

Những vườn có tán quá dày, cành mọc chen chúc hoặc cỏ dại phát triển mạnh thường lưu thông không khí kém. Sau mưa, nước đọng trên lá và quả lâu khô hơn, kéo dài thời gian thuận lợi cho quá trình nảy mầm và xâm nhiễm của nấm.

Đây là lý do bệnh có thể xuất hiện nhiều hơn ở những khu vực rậm rạp, ít thông thoáng hoặc thường xuyên có độ ẩm cao trong tán.

Vết thương làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh

Các vết xước do côn trùng, gió làm cọ xát cành, thao tác chăm sóc hoặc xây xát trên quả có thể tạo điều kiện cho một số tác nhân gây bệnh xâm nhập. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp thán thư đều cần có vết thương; một số loài Colletotrichum có thể xâm nhiễm trực tiếp vào mô cây khi điều kiện phù hợp.

Như vậy, mưa ẩm không tự tạo ra bệnh thán thư, nhưng có thể thúc đẩy quá trình phát tán, nảy mầm và xâm nhiễm của nấm khi nguồn bệnh đã hiện diện trong vườn.

3. Dấu hiệu nhận biết bệnh thán thư trên cây trồng

Trên lá

Triệu chứng ban đầu thường là các đốm nhỏ màu vàng nâu, nâu sẫm hoặc đen. Vết bệnh có thể tròn, không đều hoặc phát triển dọc theo mép lá. Khi nhiều vết liên kết với nhau, mô lá bị hoại tử, khô lại và có thể dẫn đến cháy lá hoặc rụng lá sớm.

Cần phân biệt thán thư với những bệnh đốm lá khác, tổn thương do thuốc hoặc hiện tượng cháy lá do điều kiện bất lợi. Không nên kết luận bệnh chỉ dựa vào màu sắc của vết đốm.

Trên cành và thân non

Bệnh có thể tạo ra các vùng mô hoại tử màu nâu sẫm trên cành non. Khi tổn thương lan rộng, phần cành phía trên có thể khô chết. Những vườn có nhiều cành bệnh, tán cây rậm hoặc độ ẩm kéo dài cần được kiểm tra kỹ để phát hiện nguồn bệnh và loại bỏ bộ phận bị hại nặng.

Tuy nhiên, hiện tượng khô cành cũng có thể do nhiều tác nhân khác gây ra, nên cần đánh giá tổng thể trước khi lựa chọn biện pháp xử lý.

Trên hoa và quả

Trên hoa, bệnh có thể gây hoại tử mô hoa, ảnh hưởng đến khả năng đậu quả ở những cây trồng mẫn cảm.

Trên quả, vết bệnh thường có dạng đốm nâu đến đen, đôi khi lõm xuống. Khi bệnh phát triển, các vết có thể mở rộng và liên kết thành vùng thối lớn, làm giảm giá trị thương phẩm. Một số trường hợp, triệu chứng biểu hiện rõ hơn khi quả chín hoặc sau thu hoạch.

Đối với các vườn xoài, ớt, thanh long và cây ăn quả khác, cần kiểm tra thường xuyên những quả có vết xây xát, đốm bất thường hoặc dấu hiệu thối sau các đợt mưa kéo dài.

4. Giải pháp canh tác giúp hạn chế bệnh thán thư

Muốn quản lý bệnh thán thư bền vững, nhà vườn cần giảm nguồn bệnh và hạn chế những điều kiện thuận lợi cho nấm phát triển. Đây là nền tảng quan trọng trước khi cân nhắc sử dụng thuốc BVTV.

Vệ sinh vườn, loại bỏ bộ phận bị bệnh

Sau mưa, cần kiểm tra lá, cành, hoa và quả để phát hiện những bộ phận bị bệnh. Lá rụng nhiễm bệnh, cành khô chết và quả thối nên được thu gom, đưa ra khỏi khu vực canh tác và xử lý phù hợp.

Không nên để tàn dư nhiễm bệnh tồn đọng dưới tán cây hoặc chất thành đống gần vườn. Với những vườn từng bị thán thư nặng, cần chú ý cả các vị trí khuất bên trong tán và những cây có triệu chứng tái diễn.

Khi cắt bỏ cành bệnh, nên sử dụng dụng cụ phù hợp, hạn chế làm tổn thương mô khỏe và vệ sinh dụng cụ giữa các khu vực có nguy cơ nhiễm bệnh.

Tỉa tán hợp lý, tăng độ thông thoáng

Tán cây quá rậm khiến không khí lưu thông kém và làm bề mặt lá, cành, quả lâu khô sau mưa. Nhà vườn nên loại bỏ cành khô, cành bệnh, cành mọc chen chúc và những vị trí khiến tán quá bí.

Việc tỉa cành cần phù hợp với đặc điểm sinh trưởng của từng loại cây. Không nên cắt tỉa quá mạnh khi cây đang suy yếu hoặc thực hiện những thao tác tạo nhiều vết thương trong điều kiện thời tiết ẩm ướt kéo dài.

Duy trì tán cây thông thoáng từ trước mùa mưa sẽ giúp giảm thời gian lưu giữ nước trên bề mặt cây và thuận lợi hơn cho việc kiểm tra, phát hiện bệnh.

Thoát nước tốt, hạn chế độ ẩm kéo dài trong vườn

Sau những đợt mưa lớn, cần khơi thông mương rãnh, xử lý các điểm đọng nước và hạn chế để nước chảy từ khu vực có nhiều cây bệnh sang khu vực khỏe.

Mặc dù thán thư chủ yếu gây bệnh trên lá, cành, hoa và quả, vườn ẩm ướt kéo dài cũng có thể tạo điều kiện cho các bệnh khác phát sinh đồng thời. Vì vậy, quản lý thoát nước là một phần quan trọng trong chăm sóc vườn tổng thể.

Nếu sử dụng hệ thống tưới phun, nên bố trí thời gian tưới hợp lý để tránh kéo dài thời gian lá ướt, đặc biệt khi vườn đã xuất hiện triệu chứng bệnh.

Quản lý dinh dưỡng, duy trì sức sinh trưởng của cây

Cần bón phân cân đối theo nhu cầu của từng loại cây, tránh bón thừa đạm khiến cây phát triển tán quá mạnh, làm vườn rậm rạp và khó thông thoáng.

Sau mưa lớn, không nên vội bón phân đậm đặc khi đất còn bão hòa nước hoặc bộ rễ có dấu hiệu suy yếu. Trước khi điều chỉnh dinh dưỡng, cần đánh giá tình trạng đất, độ ẩm và khả năng sinh trưởng của cây.

Phân bón và các sản phẩm hỗ trợ sinh trưởng có vai trò đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng khi cần thiết, nhưng không thể thay thế việc vệ sinh vườn, loại bỏ nguồn bệnh hoặc xử lý tác nhân gây bệnh.

Theo dõi vườn thường xuyên trước và sau mưa

Với những vườn từng xuất hiện thán thư, nên kiểm tra định kỳ các bộ phận dễ nhiễm bệnh, đặc biệt là lá non, hoa và quả. Sau mưa, cần quan sát xem có xuất hiện vết bệnh mới hay không và ghi nhận khu vực có triệu chứng tập trung.

Việc phát hiện sớm giúp nhà vườn chủ động vệ sinh nguồn bệnh, cải thiện điều kiện vườn và đánh giá nhu cầu sử dụng thuốc trước khi bệnh lan rộng.

5. Khi nào cần sử dụng thuốc bảo vệ thực vật?

Các biện pháp canh tác giúp giảm nguồn bệnh và hạn chế điều kiện thuận lợi cho nấm phát triển. Tuy nhiên, khi áp lực bệnh cao, thời tiết tiếp tục thuận lợi hoặc bệnh đã xuất hiện và lan rộng, những biện pháp này có thể chưa đủ để bảo vệ các bộ phận cây còn khỏe.

Khi đó, cần xác định đúng bệnh mục tiêu, cây trồng và mức độ nguy cơ trước khi lựa chọn thuốc. Không nên chỉ dựa vào dấu hiệu đốm nâu hoặc cháy lá để quyết định phun, bởi nhiều bệnh khác nhau có thể gây triệu chứng tương tự.

AZOL 450SC – Azoxystrobin 250 g/L + Difenoconazole 200 g/L có thể được xem xét trong chương trình quản lý một số bệnh nấm khi cây trồng và bệnh mục tiêu phù hợp với nhãn đăng ký hiện hành của sản phẩm.

Khi sử dụng, cần tuân thủ liều lượng, thời điểm xử lý, số lần sử dụng và thời gian cách ly trên nhãn. Đồng thời, cần kết hợp với vệ sinh vườn, loại bỏ bộ phận bệnh và duy trì tán cây thông thoáng để giảm nguồn bệnh, hạn chế nguy cơ tái nhiễm.

Không tự ý tăng liều hoặc phối trộn nhiều sản phẩm khi chưa kiểm tra tính tương thích và hướng dẫn sử dụng. Để hạn chế nguy cơ kháng thuốc, cần tuân thủ hướng dẫn luân phiên cơ chế tác động phù hợp, không lặp lại liên tục cùng một cơ chế trong chương trình quản lý bệnh.

Sau xử lý, cần tiếp tục theo dõi sự xuất hiện của vết bệnh mới và tốc độ lan rộng của triệu chứng. Các mô đã hoại tử thường không thể trở lại trạng thái khỏe mạnh, vì vậy không nên chỉ đánh giá hiệu quả qua màu sắc của lá hoặc vết bệnh cũ.

6. Phòng bệnh thán thư trước các đợt mưa tiếp theo

Để giảm nguy cơ bệnh phát sinh, nhà vườn nên duy trì vườn thông thoáng, thoát nước tốt, thu gom tàn dư bệnh và hạn chế làm xây xát cây trong quá trình chăm sóc.

Trong giai đoạn mưa ẩm kéo dài, cần tăng cường kiểm tra những bộ phận dễ nhiễm bệnh, đặc biệt là lá non, hoa và quả. Với các vườn từng bị thán thư nặng, việc theo dõi thời tiết, quản lý nguồn bệnh và chủ động vệ sinh vườn trước những đợt mưa có ý nghĩa quan trọng.

Biện pháp hóa học cần được kết hợp với quản lý canh tác. Việc sử dụng thuốc đúng đối tượng và đúng hướng dẫn sẽ có ý nghĩa hơn khi nguồn bệnh trong vườn đã được kiểm soát và điều kiện thuận lợi cho bệnh phát triển được hạn chế.

Kết luận

Bệnh thán thư thường phát triển mạnh trong những giai đoạn mưa ẩm vì độ ẩm cao tạo điều kiện cho bào tử nấm nảy mầm, nước mưa góp phần phát tán nguồn bệnh và tán cây rậm khiến lá, cành, quả lâu khô. Khi nguồn bệnh tồn tại nhiều trong vườn, những đợt mưa liên tiếp có thể làm tăng nguy cơ nhiễm mới và khiến triệu chứng xuất hiện trên nhiều bộ phận của cây.

Muốn quản lý bệnh hiệu quả, nhà vườn cần phát hiện sớm, loại bỏ nguồn bệnh, cải thiện độ thông thoáng, duy trì dinh dưỡng cân đối và theo dõi vườn thường xuyên. Khi cần sử dụng thuốc BVTV, phải lựa chọn đúng sản phẩm theo cây trồng và bệnh mục tiêu trên nhãn đăng ký.

Vệ sinh vườn và quản lý điều kiện canh tác là nền tảng; sử dụng thuốc đúng thời điểm, đúng đối tượng là bước hỗ trợ khi cần thiết để hạn chế bệnh thán thư phát triển và tái phát.